Nghề giấy bên bờ sông Đuống

Làng Mái bên sông Đuống

Đông Hồ nằm ven sông Đuống, thuộc xã Song Hồ, huyện Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh — cách Hà Nội chừng ba mươi lăm cây số về phía đông. Tên chữ là Đông Hồ, nhưng người vùng này quen gọi bằng cái tên cũ hơn: làng Mái.

Hỡi cô thắt lưng bao xanh
Có về làng Mái với anh thì về
Làng Mái có lịch có lề
Có sông tắm mát có nghề làm tranhCa dao vùng Kinh Bắc

“Có lịch có lề” — người xưa khen làng có nền nếp. Còn “có nghề làm tranh” thì đúng đến từng chữ. Đất bãi ven sông không đủ nuôi cả làng, nên suốt mấy trăm năm người Đông Hồ sống bằng một thứ khác: giấy. Nhà nào cũng có sân phơi, nhà nào cũng ngửi quen mùi hồ nếp.

Giấy điệp — thứ giấy biết bắt nắng

Giấy nền là giấy dó, seo từ vỏ cây dó, mỏng mà dai, thấm màu đều và để hàng chục năm không mủn. Nhưng giấy dó trơn thì mới chỉ là giấy. Phải qua một bước nữa mới thành thứ giấy riêng của Đông Hồ.

Người làng mua vỏ con điệp từ miền biển về, nung lên rồi giã cho thật mịn thành bột trắng, trộn với hồ nấu từ gạo nếp. Hỗn hợp ấy được quét lên mặt giấy dó bằng chổi lá thông — thứ chổi bó từ lá thông khô, đầu chổi tòe ra thành trăm sợi nhỏ.

Chính cái chổi ấy làm nên nét đặc trưng: nó để lại những vệt quét chạy song song, không đều tăm tắp mà hơi gợn, nên mặt giấy không phẳng lì như giấy in công nghiệp. Phơi khô, vỏ điệp bắt ánh sáng, mặt giấy lấp lánh và đổi sắc theo hướng nhìn. Người ta gọi đó là giấy điệp. Bức tranh treo lên tường, sáng nhìn khác, chiều nhìn khác.

Màu lấy từ đất trời

Không có màu nào mua ngoài chợ. Cả năm màu cơ bản của tranh Đông Hồ đều lấy từ những thứ quanh làng:

Màu tự nhiên nên không chói. Đỏ là đỏ trầm của son chứ không phải đỏ gắt của phẩm, vàng ngả sang nâu ấm, đen thì đen mà vẫn thấy thớ. Những màu ấy đứng cạnh nhau trên nền giấy lấp lánh, không màu nào lấn màu nào.

Tranh Đông Hồ gà lợn nét tươi trong
Màu dân tộc sáng bừng trên giấy điệpHoàng Cầm — Bên kia sông Đuống

Mỗi màu một bản ván

Tranh Đông Hồ không vẽ tay từng bức mà in bằng ván khắc gỗ — thường là gỗ thị hoặc gỗ vàng tâm, thớ mịn và ít cong vênh. Điều đặc biệt là mỗi màu một bản ván riêng. Bức nào bốn màu thì phải bốn bản, in chồng lần lượt lên nhau.

Và bản ván nét — bản khắc đường viền đen — bao giờ cũng in sau cùng. Các mảng màu in trước có thể lệch đôi chút, nhưng nét đen phủ lên trên sẽ gom tất cả lại thành hình. Đó là lý do tranh Đông Hồ nhìn dứt khoát mà vẫn có cái mộc của đồ làm tay.

Người in cũng không đặt ván lên giấy mà làm ngược lại: quét màu lên mặt ván, rồi úp tờ giấy xuống, lấy xơ mướp xoa đều mặt sau cho màu ăn hết. Bóc ra, đem phơi. Xong màu này mới sang màu khác, mỗi lượt lại phơi một lần.

Bộ ván khắc vì thế quý hơn cả gia sản. Có những bộ truyền qua nhiều đời, mặt ván mòn nhẵn vì tay người. Nhà nào giữ được ván cổ là giữ được nghề.

Chợ tranh tháng Chạp

Cả năm làng in tranh, nhưng chợ tranh chỉ họp vào tháng Chạp, năm phiên: các ngày 6, 11, 16, 21 và 26. Người buôn từ khắp nơi đổ về, tranh xếp thành chồng cao, mua bán tính bằng trăm bằng nghìn tờ.

Qua phiên 26, chợ tan. Làng dọn sân, ăn Tết. Ra Giêng lại bắt đầu một vòng mới: seo giấy, quét điệp, nấu màu, chờ đến tháng Chạp sau.

Khi tranh Tết vắng người mua

Rồi nhà cửa đổi khác. Vách đất thay bằng tường vôi, tường vôi thay bằng tường sơn. Tranh dán lên bóc xuống để lại vệt hồ, người ta ngại. Lịch in màu phát không mỗi dịp cuối năm, treo tiện hơn mà lại có cả ngày tháng.

Chợ tranh tháng Chạp thưa dần. Đến những năm cuối thập niên 1980, cả làng đứng trước một câu hỏi rất thật: sống bằng gì.

Năm 2013, nghề làm tranh dân gian Đông Hồ được đưa vào danh mục Di sản văn hoá phi vật thể quốc gia. Nhưng đến lúc ấy thì số hộ còn theo nghề tranh chỉ đếm trên đầu ngón tay.

Làng đổi việc, không đổi tay nghề

Phần lớn các hộ chuyển sang làm hàng mã. Nghe thì như bỏ nghề cũ, mà nhìn kỹ lại không phải.

Vẫn đôi bàn tay ấy. Vẫn tre nứa, giấy màu, hồ dán ấy. Vẫn cái quen tay đo bằng mắt không cần thước, cái biết giấy nào chịu được hồ, nan nào uốn được mà không gãy. Người từng phất giấy lên khung tranh thì phất giấy lên khung ngựa cũng chẳng khác bao nhiêu.

Chỉ khác cái đích đến. Trước là bức tranh dán lên vách ngày Tết. Giờ là con ngựa, bộ mũ áo, cái nhà lầu, chiếc xe — những thứ người sống làm ra để có cách gửi gắm tấm lòng với người đã khuất.

Một món hàng mã ra đời thế nào

Không có máy móc nào làm thay được. Mỗi món đi qua nhiều bàn tay, mỗi nhà trong làng giỏi một công đoạn — nhà chuyên chẻ nan, nhà chuyên phất giấy, nhà chuyên trang trí:

1. Chọn và ngâm tre — tre bánh tẻ, không quá non cũng không quá già. Ngâm nước cho mềm thớ và cho bớt mối mọt, vớt lên hong ráo.
2. Chẻ nan — chẻ thành nan mỏng đều tay, vót nhẵn cạnh để không cứa rách giấy. Nan to nhỏ tuỳ món, khung ngựa khác khung mũ.
3. Dựng khung — uốn nan, buộc mối, ghép thành bộ xương. Đây là công đoạn quyết định dáng: khung lệch thì dán giấy đẹp mấy cũng không cứu được.
4. Phất giấy — dán giấy lên khung, căng vừa đủ để không nhăn mà cũng không rách. Hồ quét mỏng, quét dày là giấy ộp ệp khi khô.
5. Trang trí — dán giấy màu, giấy kim tuyến, vẽ mắt, kẻ hoa văn. Công đoạn quyết định món hàng đẹp hay xấu, và cũng là nơi nhìn ra tay nghề từng nhà.
6. Hong và đóng gói — hong nơi thoáng cho hồ khô hẳn rồi mới gói. Gói lúc còn ẩm là mốc, là bong giấy trên đường đi.

Nhịp một năm của làng

Nghề này ăn theo lịch âm. Cả năm có mấy đợt cao điểm, và làng biết trước từng đợt để chuẩn bị:

Vào hai mùa lớn — tháng Bảy và tháng Chạp — cả làng thức khuya. Sân nhà nào cũng đầy khung tre phơi giấy, đường làng chật xe chở hàng đi các tỉnh. Hết mùa thì làng lại lặng, quay về nhịp thường ngày.

Lòng thành không đo bằng số lượng

Chúng tôi làm nghề này nên cũng xin nói thật một điều: đồ lễ nhiều hay ít không quyết định tấm lòng. Ông bà xưa dâng nén hương, chén nước, đĩa hoa quả cũng đã đủ trang nghiêm.

Nếu có hoá vàng, xin hoá ở nơi kín gió, hoá từng ít một cho cháy trọn, đừng hoá vội mà tàn bay sang nhà bên. Cái được giữ lại sau mỗi dịp lễ là sự tưởng nhớ, chứ không phải đống tro.

Vì sao chúng tôi bán trên trang này

Hàng làm ra ở làng thường đi qua nhiều tầng trung gian mới đến tay người mua. Qua mỗi tầng, giá đội lên một ít, còn người mua thì càng lúc càng xa người làm.

Trang này là cách chúng tôi bán thẳng: bạn xem đúng món hàng thật — ảnh chụp chính món sẽ giao, không phải ảnh mẫu — biết đúng giá, và nếu cần thì gọi thẳng cho người làm ra nó.

Chúng tôi không hứa hẹn gì to tát. Chỉ là hàng làm bằng tay, đúng như trong ảnh, và có địa chỉ thật để bạn tìm khi cần.